Досекеңнің арманы екен деп естіп қалдым. Осынау артында із қалдырған тұлғаның өмірін экранизациялау. Армандар орындалады. Құлшыныс, тегеурінділік пен табандылық болса.

«Біржан сал» кәкір-шүкір жеңілтек сюжеттерге құралған «шытырлақ қағаз» кино емес. Тарихта болған, тағдыры тақсыретке толы тұлғаның өміріндегі қалтарыс-бұлтарыстарға, сол арқылы исі қазақ тұтас жұрттың картинасына қанықтырады. Болыстың болғаны-толғаны да, жұқарған жарлы-жақыбайдың дәрменсіздігі де боямасыз ұтымды бейнеленген. Ұлттың айшықтары деп киіз үй, ет тартылған табақтар, ақ шаңқан киіз үй, т.с.с. атрибуттарды қарастырсақ, бұлар барына бар. Сал-серілік құрған бір топ өнерлілердің ел мен жерді аралап, сауық-сайранмен кешкен ғұмыры. Өнерін көпке жайып, паш етудің манифесті. Меніңше, Біржан салдың әншілік, жыршылық өнеріне тамсану бар да, өмір стиліне өзіңше баға беру бар. Алпыстарға таяп қалған Біржан, он алтыдағы өрімдей Ләйлім екеуінің арасында оттың лап ете қалуы… Бұл дәстүрлі ой-санамызға қиыса бермес «алшақтық» болғанмен, фильм пәк сезім бойды билеп алса жас цензінің шегіндіртуші бола алмайтынын алға тартады. Жалпы, киноның үстем месседжі – асаулық және де құп көрілетін асаулық турасында. Бірақ заманасының уникумы, өнері мен аты алысқа кеткен біртуар дара перзенті еді. Біржан болыстың арнайы өзі кеп, Русиядан кележек жанарал үшін ән салуға шақырту алғанында: «салдың да шаршайтын шағы болады. Лиләләку деп сауық құрар жайым жоқ қазір» дейтін жері шарықтау шегі болар ма деп ем, олай болмай шықты. Салдыкі сол, сал шал болса да, сал-серілігін доғара салмақ емес екен. Мейлі, өз жұртың жынды атанды деп, теріс айналса да, салдың асаулығы асаулық.

Ерекше селт еткізген сөздердің бірері:

Осыңды дұрыс деп ойлайсың ба, елуден асқан шағыңда неткен жүріс бұл, деген өтімді мінге кідрмей: «Осы сенің ішің оттай оттай қари ма? Ал мені шоқтай шыжғырады» деп кесіп айтады. Иә, бәйбішесі, баласы мен қыздарынан да теріс айнала алмайтыны және бөгетсіз, тыымсыз ел кезуден баз кеше алмастығы. Шоқтай шыжғырмағанда қайтед…

Қасындағы сенімді «нөкері» Кенже ағасының елі алдында масқарасы шығарылып, жынданды деп байланып тасталғанында қоярға жер таппайды. Сонда серілестердің бірі келіп, еріксіз тұтқындалған нарын босатпақ болғанда теперіш көріп, райынан қайтады. Сонда Біржан: «Менің қолымдағы арқан – наданның жүрегіндегі кісен, шеше алмайсың» деп өзі жығылып жатса да, сауын айта келген досының жігерінің құм болмауына тілектес боп ірі сөз айтады.

Өмірлік жары дүниеден озып, біраз уақыт төсек жаңғыртпаған оған ағайын-туысы келіп, емеурін білдіреді. Қыз көп, біреуін ноқталасаңшы дегенге: «Әр байталға шаптыратын айғырың емеспін» деп және қойып салады…

Бұл орайда өмірлік жары да парасатты, асқан төзім иесі болғанын шегелеп атамақ ләзім. «Кемпір болғанымды байқамай қаппын. Ал саған тоқал алу керек» деп өзі батыл-батыл сөйлейді. Бірде төсек тартып жатып қалады. Біржан келіп, халін білмек болады. Оның қаскөй байға есе жіберіп ап, намысы қайрлғанын білетін ол, бар, сол миссияңды орында деп жатып, «Азаматтың ары тапталып жатқанда, бір қатынның жаны садаға» деп «ақ батасын» берер жері толқытпай қоймайды.

Барып көретін, ой тоқитын кино. Кинозалда менен артқы қатарда егде тартқан апасымен бірге отыздардағы келіншек болды. Қалалық. Кейбір бастапқы сәттерде «Боже, что за дикость, көрмегенство» деп отырған ол фильм түгесерге тақағанда «Какой молодец, какой красавица» деп тамсанысын жасырмай отырып еді. Соған қарағанд, көзі қарақты қазағым, барар жөнің бар. Бар, көр. Кейін осында алған әсеріміз туралы пікір алмасайық!

Ілмек: асаулық, Біржан, лиләләку, серілік

(2 дауыс, орташа есеппен: 5.00 / 5)

 Loading ...